Müzeler ve Antik Kentler

Antalya, Türkiye'nin en yoğun ziyaret edilen turizm şehirlerinden biridir. Her yıl milyonlarca turist Aspendos'un tiyatrosunu, Perge'nin sütunlu caddelerini ve Side'nin deniz kıyısındaki kalıntılarını ziyaret eder. Ancak Antalya'nın tam da yanı başında, şehir merkezine yalnızca 30 kilometre uzaklıkta, hiçbir tur otobüsünün uğramadığı ve yılın büyük bölümünde birkaç düzine ziyaretçinin paylaştığı bir antik kent vardır: Termessos. Roma İmparatorluğu'nun bile fethedilemediği bu dağ kenti, bugün Güllük Dağı Milli Parkı'nın içinde saklı durur. Tiyatrosu, nekropolü, agora duvarları ve ormanın içine dağılmış yüzlerce kaya mezarıyla Termessos; Türkiye'nin en etkileyici antik kentlerinden biri olduğu hâlde kalabalıktan uzak kalmayı başaran, adeta korunmuş bir sır gibidir. Bu rehber, Termessos'u neden ziyaret etmeniz gerektiğini, nasıl ulaşacağınızı ve orada nasıl bir gün geçireceğinizi adım adım anlatır.

Türkiye, antik kent söz konusu olduğunda dünyanın en şanslı ülkelerinden biridir. Anadolu toprakları binlerce yıllık uygarlık katmanlarını öylesine bol miktarda barındırır ki bir tatil boyunca ziyaret edilebilecek tarihi alanların sayısı kolayca onları aşar. Ancak bu zenginlik içinde iki isim her zaman öne çıkar: Efes ve Sagalassos. Biri Ege kıyısına yakın konumuyla dünyanın en çok ziyaret edilen antik kentlerinden biridir; diğeri Toros Dağları'nın yükseklerinde saklı, henüz kitlesel turizmin tam olarak keşfedemediği bir arkeolojik mucizedir. Her ikisi de Roma döneminin şaşırtıcı mühendislik ve mimari birikimini gözler önüne serer; ancak ziyaretçiye sundukları deneyim bakımından neredeyse hiçbir ortak noktaları yoktur. Bu rehberde Efes ile Sagalassos'u her açıdan karşılaştıracak, her iki kentin güçlü ve zayıf yönlerini dürüstçe ortaya koyacak ve hangi tatilcinin hangisini tercih etmesi gerektiğini net biçimde açıklayacağız.

Likya'nın antik kentleri arasında Arykanda, bambaşka bir kategoride durmaktadır. Patara'nın düzlüğü, Olympos'un vadisi ya da Tlos'un ovanın ortasındaki kayası değildir bu. Arykanda, dik bir dağ yamacına, adeta yapıştırılmış gibi kurulmuştur; yapılar birbirinin üzerine basamaklanmış, her teras bir sonraki için zemin oluşturmuş, kent ile dağ birbirinden ayrılamaz bir bütün oluşturmuştur. Bu mimari tercih, Arykanda'yı Likya'nın en alışılmadık ve en görsel açıdan çarpıcı antik kentlerinden biri yapmaktadır.

İzmir'in güneyinde, Seferihisar ilçesinin zeytinliklerle kaplı kıyı şeridinde, büyük çoğunluğu toprağın altında ya da ağaçların arasında gizlenmiş bir antik kent yatmaktadır: Teos. Şarap ve coşkunun tanrısı Dionysos'a adanmış bu Ionia kenti; antik çağın en büyük Dionysos tapınağına, güçlü bir limana ve Anadolu'nun en canlı kültür merkezlerinden birine ev sahipliği yapmıştır. Bugün ise ziyaretçilerin büyük çoğunluğunun haberdar olmadığı, İzmir'e bu denli yakın ama bu kadar az keşfedilmiş bir destinasyon olarak beklemektedir.

Türkiye'nin antik kent haritasına baktığınızda gözler doğal olarak Ege kıyılarına kayar: Efes, Bergama, Afrodisias, Hierapolis. Bu kentler yalnızca arkeolojik önemi değil; turistik altyapısı, ulaşım kolaylığı ve bilinirliğiyle de öne çıkmaktadır. Oysa bu parlak kıyı destinasyonlarından uzakta, İç Ege'nin yeşil ovalarında, Kütahya iline bağlı Çavdarhisar ilçesinde; Türkiye'nin en iyi korunmuş antik tapınaklarından birine ve yüz yıl öncesine kadar kullanılan dünyanın ilk borsasına ev sahipliği yapan bir kent sessizce beklemektedir: Aizanoi.

Türkiye'nin antik kentleri arasında Termessos, tartışmasız en dramatik konuma sahip olanıdır. Deniz seviyesinden yaklaşık 1.050 metre yüksekte, Güllük Dağı Milli Parkı'nın çam ormanlarının derinliklerine gömülmüş bu kent; kendine ulaşmayı zorlaştırarak yüzyıllarca fethedilmez kalmayı başarmıştır. Büyük İskender, MÖ 333'te Anadolu seferinde bu kentin önüne geldi, baktı ve geri döndü. Tarihin en büyük fatihi olarak kabul edilen bir komutanın bu kararı vermesine neden olan yere ayak basmak; başlı başına bir deneyimdir.

Türkiye'nin antik kentleri arasında Olympos, bambaşka bir kategoride durmaktadır. Efes'in sütunlu caddesi yoktur onda; Bergama'nın tepeye hâkim akropolü de. Olympos kendini göstermez, sergilemez, kolayca teslim etmez. Derin bir vadinin içine çekilmiş, sazlıkların ve incir ağaçlarının arasına gizlenmiş, üstünü orman örtmüş bu kent; ancak sabırla, yavaşça ve dikkatle yaklaşanlara açılır.

Türkiye'nin antik kent haritası son derece zengindir; Efes, Bergama, Afrodisias, Perge ve daha onlarcası bu haritayı doldurmaktadır. Ama aralarında biri vardır ki hem arkeolojik titizliği hem de sunduğu deneyimin bütünlüğü açısından hepsinin bir adım önüne geçmektedir: Sagalassos. Burdur iline bağlı Ağlasun ilçesinin hemen üzerinde, Toros Dağları'nın yamaçlarında 1.500 metre yükseklikte kurulu bu Pisidya kenti; yarım asrı aşkın Belçikalı arkeologların çalışmasıyla bugün Türkiye'nin en sistematik biçimde kazılmış, en iyi belgelenmiş ve en etkileyici sunumuyla ziyaretçilerini karşılayan antik alanlarından biri hâline gelmiştir.

Fethiye'ye tatile gelenler çoğunlukla aynı güzergâhı izler: Ölüdeniz'in lagünü, Butterfly Valley'e tekne turu, belki Saklıkent Kanyonu ve Kayaköy. Bu liste yanlış değildir; bu destinasyonlar gerçekten güzeldir. Ama Fethiye'nin hemen arka bahçesinde, 45 dakikalık bir yol mesafesinde, dağlara yaslanmış bir kaya üzerinde yükselen ve binlerce yıllık tarihin bütün ağırlığını taşıyan bir yer vardır: Tlos Antik Kenti.

Akdeniz kıyısında, çam ormanlarının denize kadar indiği bir yarımadada yatan Phaselis, Türkiye'nin en özgün antik kentlerinden biridir. Özgünlüğü salt arkeolojik değerinden değil; denizin, tarihin ve doğanın bu kadar eksiksiz bir arada bulunmasından kaynaklanmaktadır. Efes'in sütunlu caddelerini gezebilirsiniz, Bergama'nın akropolünde duraksayabilirsiniz; ama antik bir liman kentinin kalıntılarının arasında yürüyüp ardından aynı antik limanın sularında yüzebileceğiniz başka bir yer bulmak güçtür.